Historie polskich rodzin od wieków przeplatane są wyjazdami do innych krajów w poszukiwaniu lepszego życia dla siebie i bliskich. Za czym wyjeżdżamy? Tak jak większość imigrantów na całym świecie – za wolnością i chlebem. Przez wiele stuleci nasi rodacy i rodaczki wyjeżdżali z kraju w poszukiwaniu bezpieczniejszego życia, większej wolności oraz lepszych warunków materialnych. Duża fala emigracji z ziem polskich rozpoczęła się pod koniec XVIII wieku, po pierwszym rozbiorze Polski. W XIX wieku z terenów Polski wyemigrowało około 2,5 miliona osób. Po I wojnie światowej odrodzona Polska nie cieszyła się długo suwerennością — już po II wojnie światowej system komunistyczny przyniósł kolejną odsłonę ucisku i ograniczania wolności, co również sprzyjało decyzjom o opuszczeniu kraju. Świadczyć może o tym chociażby liczba osób, która wyjechała z Polski w latach 80-tych XX wieku, która wynosiła ponad 1 mln.
Kolejna znacząca fala wyjazdów nastąpiła na początku XXI wieku, głównie w następstwie przystąpienia Polski do Unii Europejskiej. Wiele młodych osób było wówczas zmuszonych do emigracji z powodu bardzo wysokiego bezrobocia, które momentami przekraczało 20%. Można by przypuszczać, że to wielowiekowe doświadczenie emigracyjne licznych pokoleń Polaków i Polek uwrażliwiło nas na potrzeby tych, którzy teraz szukają schronienia i lepszego życia w Polsce. Czy tak rzeczywiście jest? Zanim odpowiemy na to pytanie, zacznijmy od podstaw. Kim są osoby migrujące, a kim osoby szukające azylu?
Migranci/Migrantki, a może uchodźcy/uchodźczynie?
W debacie publicznej terminy migrant/migrantka oraz uchodźca/uchodźczyni są często niesłusznie używane zamiennie. Warto jednak znać różnice między nimi. Zgodnie z definicją Departamentu Spraw Gospodarczych i Społecznych Organizacji Narodów Zjednoczonych (UN DESA), migrant lub migrantka to każda osoba, która zmienia kraj swojego zwykłego pobytu. Zazwyczaj zakłada się, że taka decyzja jest podejmowana dobrowolnie, a nie pod przymusem — na przykład wynikającym z obawy o życie spowodowanej konfliktami zbrojnymi, prześladowaniami czy represjami. Przykładem typowej migracji zarobkowej była wspomniana wcześniej fala wyjazdów Polaków i Polek w latach 2004–2016, kiedy ponad 2,2 miliona osób wyjechało do pracy, głównie do Niemiec i Wielkiej Brytanii. Uchodźca/Uchodźczyni natomiast, według Konwencji Genewskiej, to osoba, która z powodu uzasadnionej obawy przed prześladowaniem (rasa, religia, narodowość, poglądy polityczne, przynależność do grupy społecznej) lub konfliktu zbrojnego została zmuszona do opuszczenia swojego kraju i przebywa poza jego granicami.
Osobom uchodźczym przysługuje tzw. ochrona międzynarodowa, a kraj, do którego uciekł/uciekła uchodźca/uchodźczyni, ma obowiązek ją zapewnić. Osoby ze statusem uchodźcy w Polsce mają prawa niemal równe obywatelom polskim (poza prawem głosu), w tym prawo do stałego pobytu, pracy bez zezwoleń, ochrony zdrowia, edukacji i świadczeń socjalnych.
Polacy/Polki na uchodźstwie
Polki i Polacy mają również doświadczenie uchodźcze. Warto przypomnieć, że po klęsce powstania listopadowego w 1830 roku tysiące osób zmuszonych było opuścić kraj i udać się na emigrację, głównie do Francji. Byli to jedni z pierwszych nowoczesnych polskich uchodźców politycznych, którzy na wygnaniu kontynuowali działalność na rzecz niepodległości.
Największa fala uchodźstwa w historii Polski nastąpiła jednak w wyniku II wojny światowej. Szacuje się, że co szósta osoba mieszkająca w przedwojennej Polsce przekroczyła granice państwowe w konsekwencji działań wojennych.
Jednym z krajów, który otworzył szeroko ramiona dla polskich uchodźczyń i uchodźców, był Iran. W czasie II wojny światowej ponad milion obywateli II Rzeczypospolitej zostało deportowanych w głąb ZSRR. Po ogłoszeniu tzw. amnestii część z nich opuściła „nieludzką ziemię” wraz z Armią Andersa — około 80 tysięcy żołnierzy oraz blisko 40 tysięcy cywilów trafiło m.in. do Iranu.
Skrajnie trudne warunki życia, głód, choroby oraz wycieńczenie spowodowane pobytem w łagrach i gułagach sprawiły, że ewakuacja stała się dla wielu jedyną szansą na przetrwanie. Wśród uchodźczyń i uchodźców były tysiące dzieci, często osieroconych w wyniku deportacji na Syberię i do Kazachstanu.
Mimo że sam Iran zmagał się wówczas z poważnymi trudnościami — okupacją aliancką i niedoborami żywności — Irańczycy przyjęli Polki i Polaków z życzliwością, zapewniając im pomoc medyczną, schronienie oraz wsparcie materialne.
Kogo obecnie gości Polska?
W Polsce przebywają zarówno migranci/migrantki jak i osoby uchodźcze. Według nowo przyjętej wieloletniej strategii migracyjnej dla Polski na lata 2025-2030 szacuje się, że w Polsce mieszka około 2,5 miliona osób z doświadczeniem migracji. Zdecydowana większość z nich to obywatele/obywatelki państw z Polską sąsiadujących, w tym głównie Ukrainy. Wg danych GUS-u z kwietnia 2025 r. 66,9% pracujących cudzoziemców/cudzoziemczyń stanowiły osoby z Ukrainy, 10,9 % z Białorusi, z Gruzji 2,3%, Indii 2%, Kolumbii 1,6%, Filipin 1,4%, 14,9% z innych krajów. Bezprecedensowy w historii Polski napływ osób z krajów trzecich nastąpił po pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę w 2022 r. W ciągu pierwszych dwóch tygodni po 24 lutego 2022 wjechało do Polski milion osób, w ciągu pierwszych dwóch miesięcy liczba ta sięgnęła 3,5 miliona. Pod koniec lutego i na początku marca 2022, w niektórych dniach do Polski przyjeżdżało nawet 100 tysięcy osób. Po prawie trzech latach wojny, w Polsce przebywała około 1,5 mln Ukraińców i Ukrainek, co stanowi 3,8% populacji Polski [1] Ponad 4,7% osób pracujących stanowią osoby z Ukrainy [2].
Zatrudnienie
Wg danych z badania NBP około 78% Ukraińców_nek w wieku produkcyjnym przebywających w Polsce było zatrudnionych lub aktywnie poszukiwało pracy w 2024 r. Raport 2024 Protection Monitoring Report (July–December) wskazuje, że osoby z Ukrainy w Polsce napotykają na istotne bariery na rynku pracy, w tym niedopasowanie kwalifikacji (praca poniżej kwalifikacji), bariery językowe oraz zatrudnienie w sektorach niskopłatnych i niestabilnych. Jednak szczególnie poważnym problemem jest ryzyko wyzysku pracowniczego. Część nieuczciwych pracodawców, wykorzystując brak znajomości języka, przepisów oraz trudną sytuację osób, dopuszcza się nielegalnych i dyskryminacyjnych praktyk. Do najczęstszych należą niepodpisywanie z pracownikami_czkami umów (14% mężczyzn i 23% kobiet), niewypłacanie wynagrodzeń, nadmierne obciążanie godzinami pracy oraz podpisywanie umów cywilnoprawnych, w sytuacji gdy praca wyczerpywała znamiona stosunku pracy [1].
“Pracuję w ośrodku opieki dla starszych osób. Jestem tam kucharką. Ośrodek nie jest duży, więc wystarczą 2 osoby do gotowania, ja i koleżanka z Polski. Tylko że ona ma umowę o pracę, a jak tylko umowę zlecenia, a robimy dokładnie to samo! Jak koleżanka idzie na urlop, to ja muszę non stop pracować na 12-godzinnych zmianach, czasami przez kilka tygodni. Ja nie mam prawa ani do zwolnienia chorobowego, ani do urlopu. No ale przecież nic nie powiem szefowi, bo mi powie że na moje miejsce znajdzie zaraz inną Ukrainkę. A ja muszę zarabiać, bo pomagam rodzinie w Donbasie.”
Tatiana, 58 lat
Inną formą wykorzystywania jest “zatrudnianie” na tzw. bezpłatny okres próbny, po którym osobom obiecywana jest stała praca.
„Pracowałam w jednej restauracji przez 2 tygodnie. Na początek mi powiedzieli, że to jest okres próbny i wtedy się nie dostaje żadnego wynagrodzenia. Potem miałam zarabiać 3000 zł na rękę za 180 h pracy miesięcznie. Po okresie próbnym powiedzieli mi, że się nie nadaję i nie dostałam pracy.”
Yaryna, 25 lat
„…polskim koleżankom z pracy nie podoba się, że tu pracuję. Uprawiają wobec mnie bierną agresję albo wprost mówią »Wracaj do swojej Ukrainy«”
Sofia [2]
Szkoła nie dla wszystkich
W Polsce przebywa obecnie około 350-400 tysięcy dzieci i młodzieży z Ukrainy w wieku szkolnym (6-17 lat). Po reformie wprowadzonej we wrześniu 2024 r., w ramach której wypłata 800+ dla dzieci z Ukrainy została uzależniona m.in. od tego, czy dziecko chodzi do polskiej szkoły, liczba dzieci uczęszczających do Polskich szkół wzrosła z 84% do 93,6% [1]. Niezapisywanie dzieci do polskich szkół lub ich zmiana na szkołę ukraińską wynikała z barier i trudności, jakie dzieci ukraińskie napotykają w polskich szkołach. Główne problemy wynikają z niedostosowania i braku wsparcia językowego polskich szkół. Dzieci nieznające języka polskiego nie tylko mają problem z integracją z rówieśnikami, ale przekłada się to również na gorsze wyniki w nauce. Innym poważnym i narastającym problemem jest nękanie i przemoc rówieśnicza wobec dzieci z Ukrainy. W 2024 r. 30% rodziców ukraińskich dzieci donosiło, że ich dzieci są nękane w szkole ze względu na swoje pochodzenie narodowe. [2]
“Zmieniliśmy szkołę dwa razy, ponieważ źle traktowano moje dziecko. Jeden z ojców powiedział, że ukraińskie dzieci nie powinny uczyć się razem z polskimi dziećmi, więc przenieśliśmy się do innej szkoły i teraz moje dziecko uczy się w ukraińskiej szkole w Warszawie.”
Kobieta, 31 lat, Warszawa [3]
“Moja córka doświadczyła poważnego nękania w polskiej szkole i byliśmy zmuszeni kontynuować jej edukację zdalnie w ramach programu ukraińskiego. To nękanie spowodowało u niej ogromny stres. Jeśli odbiorą świadczenie 800+ na dzieci, znajdę lepiej płatną pracę, żeby moje dziecko nie musiało wracać do miejsca, w którym czuje się niekomfortowo. Zrobię wszystko dla dobra moich córek.”
Kobieta, 42 lata, Warszawa [4]
“Wracajcie skąd przyjechaliście”
Prawie co trzecia osoba pochodzenia ukraińskiego spotyka się z jakąś formą przemocy ze względu na swoje pochodzenie. Z obawy przed atakami słownymi i fizycznymi, Ukraińcy_ki często unikają mówienia po ukraińsku lub rosyjsku w miejscu publicznym, takim jak np. transport publiczny.
“Nie czuję się w pełni bezpiecznie, ponieważ niektórzy Polacy zachowują się wobec nas agresywnie, dlatego nie chce posyłać mojego dziecka do polskiej szkoły. Wiosną ktoś uszkodził nasz samochód, ponieważ miał ukraińskie tablice rejestracyjne. Mojej córce na placu zabaw groziły polskie dzieci.”
Kobieta, 35 lat, Warszawa [1]
“Gdy rozmawiałam po ukraińsku przez telefon z moim mężem, kilku Polaków zaczęło coś wykrzykiwać o Wołyniu i kazali mi wracać do siebie, do Ukrainy.”
Kobieta, 48 lat, Warszawa [2]
Do aktów dyskryminacji dochodzi także w kontaktach z przedstawicielami ochrony zdrowia.
“Lekarz powiedział, że jesteśmy darmozjadami i że Ukraińcy chcą wszystko za darmo. Nie udzielił nam pomocy o 2 w nocy, kiedy nasze dziecko miało wysoką gorączkę, która nie spadała. Zaczęli nam pomagać dopiero po kilku godzinach, a i wtedy byli wobec nas bardzo nieuprzejmi.”
Kobieta, 38 lat, Katowice [3]
Warto być przyzwoitym
Wojna w Ukrainie trwa już kolejny rok, a jej zakończenie wciąż pozostaje niewiadomą. Musimy jednak pamiętać, że ukraińscy żołnierze i żołnierki, walczący dziś na froncie, bronią nie tylko wolności i suwerenności swojego kraju. Bronią oni również bezpieczeństwa Polski i całej Europy. Gdyby nie ich opór, linia zagrożenia mogłaby znajdować się znacznie bliżej naszych granic.
Osoby, które przyjechały do Polski, uciekając przed wojną, nie różnią się od naszych dziadków i pradziadków, którzy uciekali przed represjami zaborców, okrucieństwami II wojny światowej czy prześladowaniami władz komunistycznych. Tak jak oni szukają przede wszystkim bezpieczeństwa dla swoich dzieci, możliwości pracy i godnego życia. Historia Polski jest historią uchodźstwa, emigracji i nadziei na solidarność innych narodów.
Dziś to my jesteśmy po tej stronie, która może okazać wsparcie. W czasach narastających napięć i zmęczenia przedłużającą się wojną warto przypomnieć słowa prof. Władysława Bartoszewskiego: „Jeśli nie wiesz, jak należy się w jakiejś sytuacji zachować, na wszelki wypadek zachowaj się przyzwoicie.” To proste, ale niezwykle aktualne wezwanie do przyzwoitości może być najlepszym drogowskazem również dziś.