Język inkluzywny

Na co dzień wszyscy i wszystkie z nich korzystamy, najczęściej w sposób nieświadomy. Mówimy sobie na przywitanie „dzień dobry”, używamy form „Pan/Pani” wobec osób, których nie znamy, staramy się nie mówić rzeczy, które mogłyby kogoś urazić. Z komunikacyjnym sovoui viverem zaznajamiamy się do dziecka i z czasem stają się dla nas zupełnie naturalne – wręcz niewidoczne. Podobny zestaw zasad istnieje także wtedy, gdy mówimy o osobach z różnych grup społecznych – np. osobach z niepełnosprawnościami, osobach LGBT+ czy osobach o mniejszościowym pochodzeniu etnicznym, narodowym lub wyznaniu. Tyle że… dużo rzadziej mamy okazję się go nauczyć i zrozumieć perspektywę osób z mniejszości.

Język nie powstaje w próżni. To, jak mówimy, w dużej mierze kształtuje tzw. większość społeczna – czyli osoby, które mają największy wpływ na media, edukację czy debatę publiczną. Problem polega na tym, że język, którym opisujemy mniejszości, często powstaje bez ich udziału – albo przy bardzo ograniczonym wpływie z ich strony.

Jaki jest tego efekt? W języku utrwalają się określenia, które na pierwszy rzut oka wydają się neutralne, ale w rzeczywistości opierają się na uproszczeniach, uogólnieniach i stereotypach. Nierzadko są po prostu krzywdzące.

Żeby to lepiej zrozumieć, warto odwrócić perspektywę i spróbować wejść w mniejszościowe buty. Przypomnij sobie, jak o Polkach i Polakach mówiło się (i czasem wciąż mówi) w krajach, w których stanowimy mniejszość. „Polak” bywał tam synonimem osoby niewykształconej, kombinującej, nieuczciwej. Znamy żarty o tym, ilu Polaków potrzeba, żeby wkręcić żarówkę. Niby to tylko żarty, a jednak wiemy, że takie przekazy są krzywdzące dla tysięcy osób, które ciężko i uczciwie pracują. Tak jak nam, Polkom i Polakom, nie podoba się język i stereotypowy sposób przedstawiania nas za granicą, tak samo osoby należące do różnych mniejszości w Polsce chciałyby, żeby mówić o nich inaczej – bez uproszczeń, uogólnień i krzywdzących stereotypów. Jak więc powinniśmy mówić?

Czy wiesz, że język inkluzywny to nie tylko zbiór niepisanych zasad dobrego wychowania? Część tych zasad – zwłaszcza związanych z równością kobiet i mężczyzn – została oficjalnie uznana i przyjęta przez międzynarodowe instytucje. Już w 1990 roku Rada Europy wydała rekomendacje Komitetu Ministrów dotyczące eliminowania seksizmu z języka, podkreślając, jak duży wpływ mają słowa na utrwalanie lub przełamywanie nierówności.

Jedną z rekomendacji było eliminowanie nieobecności kobiet w języku i promowanie obecności, statusu i roli kobiet w społeczeństwie w sposób, jaki współcześnie obecny jest w stosunku do mężczyzn. Zobaczmy, jak w praktyce możemy to robić.

Męski nie znaczy uniwersalny.

Czy zwróciłeś/aś uwagę, że zwracając się do grupy osób najczęściej używa się męskoosobowych form tj. „zrobiliśmy”, „wymyśliliśmy”, „ustaliliśmy”. Dzieje się tak nawet wtedy, gdy większość stanowią kobiety. Ba, czasem na sali są same kobiety, a i tak używane są tylko męskie formy. To tak, jak byśmy wymazali wszystkie kobiety, które są na sali. Tak jakby ich nie było. To jest właśnie jeden z przejawów niewidzialności czy wymazywania kobiet z języka. Jak to zmienić? Wystarczy używać form żeńskich i męskich. Jeśli takie rozwiązanie jest zbyt wymagające, już samo urozmaicenie form i – od czasu do czasu – dodanie żeńskich końcówek zrobi różnicę i na pewno zostanie zauważone i docenione. Takie rozwiązanie nic nas nie kosztuje, a może mieć ogromny znaczenie.

Prezydentki i kardiolożki

Czy zawody mają płeć? Z wieloma żeńskimi formami nazw zawodów nikt nie ma problemu np. „kucharka”, „sprzątaczka”, „pielęgniarka” czy „gospodyni domowa”  brzmią znajomo i „normalnie”.

Z drugiej strony, gdy pojawiają się nazwy typu „ministra”, „prezydentka” czy „premierka”, nagle zaczynają budzić emocje. „Dziwnie brzmią”, „nienaturalne”, „po co to komu?” – to argumenty, które pojawiają się bardzo często.

Tymczasem problem nie leży w samym języku, tylko w tym, do czego jesteśmy przyzwyczajeni. Język zmienia się razem z rzeczywistością. Słowa, które kiedyś wydawały się obce albo niepotrzebne, z czasem stają się codziennością – dokładnie tak było z wieloma wyrazami, których dziś używamy bez zastanowienia.

Warto też zauważyć pewną prawidłowość: żeńskie formy dużo łatwiej przyjmują się tam, gdzie zawody mają niższy prestiż społeczny. Tam, gdzie pojawia się władza, wpływ czy wysoka pozycja – nagle zaczynamy mieć opór. Jakby język nie nadążał za zmianą, w której kobiety coraz częściej zajmują te stanowiska.

A przecież słowa mają znaczenie. Jeśli nie nazywamy kobiet w tych rolach, to trochę tak, jakby ich tam nie było.

“Kasiu, zrób nam kawę kochanie”

Seksizm w języku często przejawia się w sposób mniej oczywisty. Często ukrywa się w zwrotach, które słyszeliśmy tak wiele razy, że stały się dla nas zupełnie naturalne i weszły w nasze codzienne nawyki komunikacyjne. Tylko czy to, co znajome, na pewno zawsze jest właściwe? Obejrzyjmy ten temat z bliska i zobaczmy, jak np. zwracamy się do siebie w pracy. Kobiety znacznie częściej słyszą zdrobnienia swojego imienia: „Kasia”, „Ania”, „Magda” – nawet w formalnych sytuacjach. W tym samym czasie mężczyźni częściej funkcjonują jako „Pan Tomasz”, „Krzysztof” albo “Pan Kowalski”. Niby nic wielkiego, a jednak taki sposób mówienia może nieświadomie obniżać profesjonalny odbiór i wprowadzać ton, który jest bardziej koleżeński niż partnerski.

Kobiecym głosem trudniej jest też przebić się na spotkaniach. Przerywanie wypowiedzi kobiet – zjawisko znane jako manterrupting – sprawia, że trudniej im dokończyć myśl czy w pełni uczestniczyć w rozmowie. Zdarza się też, że ich głos jest pomijany albo niezauważany, dopóki ktoś inny – często mężczyzna – nie powtórzy tego samego pomysłu. Nagle ta sama idea zaczyna być traktowana poważnie. To zjawisko ma nawet swoją nazwę: hepeating.

Innym przykładem jest skupianie się na wyglądzie zamiast kompetencji. Komentarze dotyczące ubioru, fryzury czy sposobu bycia pojawiają się wobec kobiet zdecydowanie częściej – nawet w kontekstach zawodowych, gdzie nie mają żadnego znaczenia dla wykonywanej pracy. W tym samym czasie osiągnięcia czy umiejętności schodzą na dalszy plan.

Nierzadko też podważane są kobiece kompetencje, – szczególnie w zawodach technicznych czy zarządczych. Pytania w stylu „czy na pewno sobie z tym poradzisz?” brzmią jak troska, ale w rzeczywistości mogą sugerować brak wiary w czyjeś umiejętności.

Kolejnym problemem jest używanie wobec dorosłych kobiet zwrotów, takich jak „kochanie” czy „kotku”. Nie chodzi tu oczywiście o sytuacje prywatne – kiedy partnerzy mówią tak do siebie w relacji osobistej. Problem pojawia się wtedy, gdy takie określenia trafiają do przestrzeni zawodowej, na przykład gdy przełożony zwraca się w ten sposób do swojej pracownicy.

Taki język jest nie tylko nieprofesjonalny, ale też może być odbierany jako umniejszający i naruszający granice. W niektórych sytuacjach może nawet stanowić przejaw dyskryminacji lub molestowania seksualnego.

Każda z tych sytuacji z osobna może wydawać się drobiazgiem. Ale kiedy się powtarzają, zaczynają układać się w większy obraz – taki, w którym jedne osoby są traktowane bardziej poważnie niż inne.

Wyobraź sobie, że ktoś przedstawia Cię w taki sposób: „To jest Marta, katoliczka z Polski”. Albo: „To jest Tomek, biały, z małego miasta”. Niby wszystko się zgadza, ale czy to naprawdę najważniejsze informacje o tych osobach? Czy właśnie tak chcieliby/chciałyby, by ich przedstawiono?

Z podobnym problemem – czyli nieuzasadnionym podkreślaniem czy podawaniem informacji o rasie, pochodzeniu lub wyznaniu, niezależnie od kontekstu – często mierzą się osoby należące do mniejszości społecznych.  Zbyt łatwo sprowadzamy ludzi do jednej cechy – tej, która wydaje się „inna”, „wyróżniająca się”.

Dlatego warto zacząć od prostej zasady: nie wspominaj o czyimś wyznaniu czy pochodzeniu, jeśli ta informacja nie jest istotna w danym kontekście.

Warto też zwrócić uwagę na słowa, które niosą ze sobą negatywny ładunek. Niektóre określenia dotyczące koloru skóry czy pochodzenia etnicznego przez lata były używane w sposób obraźliwy lub deprecjonujący. Nawet jeśli dziś ktoś używa ich „bez złych intencji”, wciąż mogą ranić – bo niosą ze sobą konkretne skojarzenia i doświadczenia.

Jakie to mogą być określenia?

Warto też zwracać uwagę na wyrażenia, które przez lata tak bardzo „wrosły” w język, że przestajemy się nad nimi zastanawiać. Używamy ich automatycznie – jako żartu, skrótu myślowego albo po prostu z przyzwyczajenia. Problem polega na tym, że wiele z nich ma swoje źródło w stereotypach dotyczących konkretnych grup ludzi.

Dobrym przykładem są czasowniki takie jak „cyganić” czy „żydzić”. W potocznym użyciu oznaczają kłamanie, kombinowanie albo bycie skąpym. W rzeczywistości jednak utrwalają negatywne stereotypy przypisywane całym społecznościom – Romom i osobom żydowskiego pochodzenia.

Zmiana nawyków językowych nie wymaga wiele. Czasem wystarczy wybrać inne słowo: zamiast „cyganić” – powiedzieć „oszukiwać”, zamiast „żydzić” – „skąpić” czy „targować się”. To drobna zmiana, która ma duże znaczenie – bo nie przenosi na innych ciężaru stereotypów, które nie mają z nimi nic wspólnego.

I właśnie o to chodzi w języku inkluzywnym: nie tylko o to, co mówimy, ale też o to, jakie znaczenia niosą nasze słowa – nawet wtedy, gdy nie jesteśmy tego w pełni świadomi.

Język to coś więcej niż tylko narzędzie komunikacji. To sposób, w jaki opisujemy świat – i jednocześnie go tworzymy. To, jak mówimy o innych, wpływa na to, jak ich postrzegamy i jak ich traktujemy.

Dobra wiadomość jest taka, że każdy i każda z nas ma na to realny wpływ. Jesteśmy współtwórcami/czyniami języka – używamy go codziennie, kształtujemy go w rozmowach, w pracy, w internecie. A skoro język i tak się zmienia i ewoluuje, warto zadać sobie pytanie: dlaczego nie zmieniać go w kierunku, który bardziej włącza, uwzględnia i traktuje innych z szacunkiem?

Pamiętajmy, że nauka języka inkluzywnego to proces. Każdemu mogą zdarzyć się błędy – to naturalne, że nie wiemy wszystkiego i czasem użyjemy nieodpowiedniego słowa. Najważniejsze jest to, co robimy dalej: czy jesteśmy gotowi się uczyć, poprawić i spróbować jeszcze raz. Dlatego warto zapamiętać jedną prostą zasadę języka inkluzywnego: nie wiesz – zapytaj.